Yapabilmek Birleşik Fiil Mi?
Gündelik Hayattan Bir Öykü ve Dil Düşüncelerine Yorum
Bazen Her Şeyin Arkasında “Yapabilmek” Yatar
Hadi gelin, biraz dilin dünyasına dalalım, ama öyle o bildiğiniz, hani “gramatik hatalarınızı düzeltelim” tarzı değil. İşin içine biraz İzmirli esprisi, bolca kafa karışıklığı ve tabii ki kendimle dalga geçme sosu ekleyelim. Ve soruyu soralım: Yapabilmek birleşik fiil mi?
Şimdi, bu konu tam olarak ne kadar sıkıntılı olabilir ki diye düşünebilirsiniz, ama yanlış anlamadınız. İzmirli bir genç olarak, her sabah kahvemi içerken, dilin güzelliklerine ne kadar takıldığımı anlatamam. Zaten ne demiştik? “Her şeyin bir anlamı var.”
Yapabilmek Nedir, Ne Değildir?
Dilbilgisi kurallarında “fiil” dediğimiz şey, bir eylemi ya da durumu ifade eder, değil mi? “Yapabilmek” de bir fiil. Ama bu kadar basit değil. “Yapabilmek” ne tam anlamıyla basit bir fiil, ne de tek başına bir birleşik fiil. Yani, bazen “yapabilmek” cümleye o kadar anlam katıyor ki, bence bir nevi kahraman oluyor. Ama fiil olur mu, işte burası biraz karışık!
Yapabilmek: Basit Fiil mi, Birleşik Fiil mi?
Hadi biraz mantık yapalım. “Yapabilmek”, aslında iki fiilin birleşiminden oluşuyor: “Yap” ve “Bilemek.” İki fiil bir araya gelince, belki de birleşik fiil oluyor gibi gözükebilir, ama Türkçede birleşik fiil dediğimiz şey genelde “-e bilmek” ekinin fiil ile birleştiği yapılardır. Yani “yapabilmek” aslında tam anlamıyla birleşik fiil değil.
Evet, bu kadar karmaşık. Bunu öğrenmek için sabah sabah ciddi bir kafa yoruyoruz. Ama ben biliyorum, İzmir’de sabah kahvaltısı yaparken düşünen biri için bu gayet normal. Bir de etrafımdaki arkadaşlarımı düşünün; onlar da bu soruyu gülerek geçirecek kadar rahat. Ne de olsa, “Yapabilmek” işin içinde biraz da Türkçenin gizemli havası var!
“Yapabilmek” Neden Bu Kadar Komik?
Bir düşünün, sabah işe gitmek üzere hazırlanırken, kendi kendime şunu söylüyorum: “Yapabilmek… Yani bu gerçekten birleşik fiil mi?” Bunu içimden derken, hiç kimse bana ciddiye almadığımı düşündü mü dersiniz? İzmir’de bir kafede, kahvemi yudumlarken, yan masada biri bu soruyu sorsa, cevabım şu olurdu: “Yapabilmek, bir şeyleri yapmaya yetenekli olmak demek. Ama bazen o kadar zorlanıyoruz ki, bazen yapmamak en kolay çözüm oluyor.”
Yine de, her sorunun cevabı sadece dilde değil, aynı zamanda arkadaş ortamımızda da bulunur. Mesela dün akşamki sohbeti hatırlayın. Hakan bir anda dedi ki:
Hakan: “Ya, gerçekten şu ‘yapabilmek’ fiilinin birleşik olup olmadığına karar verdiniz mi? Ben hala çözemedim!”
Ben: “Aynen. Bunu çözmek için akşam bütün İzmir’i gezmem lazım. Ya da belki şunu denemeliyim: ‘Yapabilmiyorum’, o zaman her şey çok daha net olur.”
Hakan: “Ya ne alaka şimdi?!”
Ben: “İşte dilin güzelliği burada, Hakan! Her şey çok daha karmaşık!”
Evet, hayat bir şekilde karmaşık olabiliyor, ama komik tarafı şu ki: Hem dilbilgisiyle oynarken, hem de ‘Yapabilmek’ kelimesi etrafında dönen bu düşüncelerle. Bu da demek oluyor ki, gündelik hayatla ilişkilendirilebilecek binlerce “fiil” var.
“Yapabilmek”le İlgili Bazı Komik Durumlar
Düşünün, siz işyerinde patronunuza bir sunum yapıyorsunuz. Sunum bitti ve herkes şaşkın bir şekilde size bakıyor.
Patron: “Bunu başarabildin, iyi iş çıkardın! Ama sence ‘yapabilmek’ bu sunumun en önemli parçası mıydı?”
Ben: “Yapabilmek aslında bu işin en zor kısmıydı. Çünkü sabah kalktım ve düşündüm ki, ‘Yapabilir miyim?’ Sonra yapmayı başardım, tabii az da olsa, bir dil bilinciyle!”
Patron: “Bir dakika, sen bunu ciddiye almadın mı?”
Ben: “Patron, dilin karmaşık olduğu bir ortamda ciddiyet ne kadar anlamlı ki?”
Sonuç: Yapabilmek… Birleşik Fiil Olabilir Ama…
Sonuçta, dilbilgisi adına her şeyin cevabı biraz soyut. “Yapabilmek” fiili tam anlamıyla birleşik fiil olmayabilir. Ama bazen, hayatın içinde karşımıza çıkan her şeyin cevabı da bu kadar basit değildir. Önemli olan, neyi ne zaman kullandığınızı anlamak. Çünkü her “yapabilmek” içimizde bir güç ve potansiyel barındırıyor.
Belki de esas mesele, bu gücü fark etmek. Ve evet, bir sonraki sabah kahvemi içerken, yine kendime bu soruyu soracağım: “Yapabilmek birleşik fiil mi?” Çünkü her şeyin bir anlamı var, değil mi?