Etiyopya’da Ne Yetişir? İzmirli Genç Gözünden
Evet, başlık biraz kafa karıştırıcı olabilir. Hani, İzmir’de her akşam çayı içip, arkadaşlarla muhabbet ederken birden Etiyopya’ya nasıl gelindi diyebilirsiniz. Ama bu yazıda, hemen merak etmeyin, Etiyopya’yı sadece bir coğrafya olarak ele alıp geçen birisi olmayacağım. “Etiyopya’da ne yetişir?” sorusunun cevabını, İzmir’in sokaklarından, kafelerinden ve ben bir çayı daha nasıl bitireceğim düşüncesiyle cebimden atmak zorunda olduğum bozuk paralarımdan alıp, biraz mizah, biraz da içsel derinlik katacağım.
Etiyopya: Yetiştirme Alanı mı, Zihinsel Çalışma Alanı mı?
Bir gün, kahvaltı masasında arkadaşımın kulağıma eğilip “Ya, Etiyopya’da ne yetişir?” diye sorması bana bir an bir şok yaşattı. Sonra aklıma birden her şey geldi. Ama hem de her şey! İzmir’de deniz, güneş, çay, arkadaşlar, gırgır şamata… Etiyopya mı? Neresi ya? Afrika’nın horozu bile mi var, yoksa orada da 5 çayı içiliyor mu? Hani bu soruyu bana soran kişi de her zaman olduğundan daha çok düşündüğünü biliyorum. Gerçekten derinlere inmek isteyen, “Bir dakika, bu soruyu neden sordu ki?” sorusuyla başlayan anlık bir kayboluş var ama gelin hep birlikte o kaybolmayı biraz daha keyifli hale getirelim.
Ama önce, Etiyopya deyince, aklınıza ne geliyor? Hadi ben söyleyeyim: “Ekmek arası sıcak çay”, değil mi? Zaten başka bir şey hatırlamak da mümkün değil. Etiyopya, birçoğumuzun kafasında sadece kahve ile ilişkilendirilen bir yer olarak kalmış olabilir. Peki, orada başka ne yetişir, hiç düşündünüz mü?
Kahve, Kahve, Kahve… Ama Yalnızca Kahve mi?
Tabii ki de kahve! Etiyopya, dünyanın en eski kahve üreticisi ülkelerinden biri. Evet, doğru duydunuz. Kahve bizim en iyi arkadaşımız; sabah işe gitmeden önce, öğle tatilinde, akşamüstü… Yani kısacası, her zaman ihtiyaç duyduğumuz şey. Biz İzmirli gençler kahvemizi karamelize ederken, Etiyopya’daki çiftçiler kahve tarlalarında, sabahın ilk ışıklarıyla toprağa gömülmüş çekirdekleri çıkarıyor. Kahve, orada sadece bir içecek değil; kültür, sosyal etkinlik, hatta din bile diyebilirim. Ama şöyle diyeyim; sabahları kahve içmeyi severim ama Etiyopya’daki gibi değil tabii! O kadar kahve içseydim, uykusuzluktan gözlerimden buhar çıkardı.
“Yani arkadaşım,” dedim, “düşün, sabah kahveni içerken, kahve tarihinin kalbi olan bir toprakta, kahve yetişiyor. Hani ben bugün sabah ‘Oh, bir kahve içeyim’ diyordum, ama orada bir kültür var.”
O arkadaşımın suratına bakarken, bir an Etiyopya’da kahve yetiştirmenin ne kadar kutsal bir şey olduğuna dair daha fazla bilgi vermemek için kendimi zor tuttum. Ama sonuçta kahve deyip geçmeyelim.
O Kuru İklim, O Bereketli Toprak
Burası Etiyopya, kuru, sert, bazen susuz… Ama toprağı o kadar bereketli ki, her şey yetişiyor. Şimdi, İzmir’deki ben düşündüm; hani bu kadar sıcak ve kuru bir yer olsa, burada sadece sıcaktan bunalmış turistler ve sürekli güneş kremi sürenler yetişir diye düşündüm. Ama demek ki değil. Yani orada tek şey kahve değil, aynı zamanda mısır, arpa, buğday ve en önemlisi, her zaman eksik olan, ama bir şekilde var olan şalgam da yetişiyor. Evet, şalgam!
İzmir’de şalgam bir gelenektir, her akşam bir duble şalgamla yapılan sohbetler, etrafı şenlendiren o komik anlar ve gülüşler… Şalgam, aslında biraz da yalnızlıkla ilişkilendirilen bir içecek gibi gelir bana. Ama Etiyopya’da şalgam da var! Ama tabii şalgam, kısmen de sadece yazılı kaynaklardan bulabildiğimiz bir gerçek. Etiyopya’nın en büyük tarım ürünlerinden biri de… “Hadi ya, şalgam mı?” diyebilirsiniz, ama biraz derinlere inelim.
“Şalgam?” diye mırıldandım, bir an garip bir şekilde kahve içme hissi kaybolmuştu, “Etiyopya’da şalgam mı yetişiyor? İzmir’deki kadar olmasa da, orada da var bir şeyler!”
Bütün Dünya İçin Değil, Ama Birlikte Daha Güzel: Süt ve Et Yetiştiriciliği
Etiyopya, hayvancılıkla ilgili de büyük bir potansiyele sahip. İzmir’de bazen akşam çayı ve simit arasındaki tatlı huzursuzlukla kendimi “Geldik, geldik” diyecek kadar hayal ederken, orada inekler, koyunlar, keçiler… Herkes kendi işini yapıyor. Hem de bu işten çok verim alıyorlar. Hayvancılıkları, süt üretimi ve et yetiştiriciliği Etiyopya’nın bir başka önemli ekonomik kaynağı. Tıpkı İzmir’deki sahilde 5. çayı içmeden yapılan o “akşamdan beri deniz kenarında geçirdiğim saatler” hissi gibi.
“Süt mü? Sen de! Ben de daha dün, süt içmeyi unuttuğum için akşam çayıyla yapmadığım etkinlik kalmamıştı, bir ara gel, sen de başla.” dedim arkadaşlarıma, şaka yollu. Tabii o an biraz kahkahalar, biraz daha gülüşmeler.
Kendimi Dalga Geçerken Bulduğum Bir An
Bir gün, evde yalnızdım. Kafamda dönüp duruyor: Etiyopya… Yetiştirilenler… Yetişenler… Kahve mi, süt mü, şalgam mı? Şalgam, şalgam, şalgam! Acaba hayatımda şalgam ve kahve üzerine derin bir düşünce yolculuğu yapmalı mıyım? Hani öyle bir etki bırakmalı mıyım, bir şalgamın gücünü daha anlamalı mıyım?
Bir anda içimden “Şalgam mı, gerçekten?” dedim. Belki de sadece bir sabah kahvesi, akşam çayı ya da küçük bir kahve içme alışkanlığı değil, belki de insanın hayatını her şeyin başladığı yere, bir “etiket” koyarak düşünmesi gerektiği bir andı.
Sonuç Olarak, Etiyopya’da Ne Yetişir?
Evet, sonuç olarak Etiyopya’da yalnızca kahve ve şalgam mı yetişir? Hayır. Sadece tarım ürünü yetiştiren toprakları değil, aynı zamanda doğanın en derin köşelerinden gelen öğretileri de barındırıyor. Eğer her şeyin üzerine bir kahve içip gülüşemiyorsanız, belki bir süre şalgamla da idare edebilirsiniz.
Yine de, Etiyopya’ya dair bildiklerimizi ve düşüncelerimizi, sadece zihinsel bir şablon olarak değil, yaşamımızın önemli bir parçası gibi kabul etmek, biraz daha farklı bir bakış açısı kazandırabilir.